Przekaż 1,5% podatku
Wesprzyj nas

Teoria imperatywów rozwoju – co to jest imperatyw i jak środowisko kształtuje psychikę

W skrócie

  • W biologii imperatyw to warunek niezbędny do uruchomienia lub spełnienia jakiejś funkcji organizmu; jego zaburzenie wzbudza procesy adaptacyjne.
  • Przykłady: swoboda ruchu dla rozwoju motoryki, poziom hormonów dla płci mózgu, kontakt z językiem dla rozwoju mowy, poziom tlenu dla oddychania.
  • Teoria imperatywów rozwoju opisuje osiem warunków bezpiecznej psychiki: bliskość, akceptację, przynależność, eksplorację, samodzielność, radość, bycie potrzebnym i kontrolę.
  • Wszystkie osiem imperatywów widać w codziennym życiu dzieci z plemienia Mbendjele BaYaka.
  • Imperatywy działają jak moduły, które się przenikają: ich spełnienie daje m.in. poczucie miłości i bezpieczeństwa, a deficyty – np. niską samoocenę i brak zaufania.

Spis treści

  1. Co to jest imperatyw? Definicja w biologii
  2. Imperatyw rozwoju – przykłady
  3. Teoria imperatywów rozwoju – spojrzenie przez pryzmat funkcji
  4. Szczęśliwe dzieciństwo – imperatywy u dzieci Mbendjele
  5. Jak działają imperatywy rozwoju?
  6. Synergia imperatywów
  7. Najczęstsze pytania o imperatywy
  8. Podsumowanie

Co to jest imperatyw? Definicja w biologii

W biologii imperatyw to warunek, który jest niezbędny do uruchomienia lub spełnienia jakiejś funkcji organizmu. Zaburzenie ilościowego i jakościowego wypełnienia tego warunku prowadzi do wzbudzenia procesów adaptacyjnych.

Poniżej przedstawiam kilka przykładów sytuacji, w których imperatyw rozwoju zarządza procesem adaptacji mózgu.

Imperatyw rozwoju – przykłady

Przykład 1: swoboda ruchu a motoryka

W ciągu kilku pierwszych miesięcy życia dziecka rozwijają się struktury odpowiedzialne za tzw. małą i dużą motorykę. Do prawidłowego rozwoju tych struktur niezbędna jest oczekiwana przez organizm ilość swobodnych ruchów.

Tu warunkiem koniecznym (imperatywem) jest ilość i jakość swobody ruchu oraz dostępność obiektów, którymi można manipulować. Punktem odniesienia jest ilość swobodnej manipulacji ciałem, jaką miały młode naszych najdalszych przodków z rodzaju Homo.

Nasz model opieki nad dziećmi (spowijanie, wózki itd.) prowadzi do ograniczenia ilości ruchu, a tym samym sprawia, że imperatyw rozwoju zostaje zaburzony. Widać to na przykład w różnicy rozwoju motoryki u dzieci urodzonych w miesiącach letnich i zimowych.

Przykład 2: hormony a płeć mózgu

W okresie płodowym, w trakcie rozwoju mózgu, następuje „przypisanie” płci mózgu. Dzieje się to już po wykształceniu się płci fizycznej. Imperatywem jest poziom hormonów i to na tej podstawie system przypisuje płeć mózgu, czyli specyficzny dla płci rozwój jego struktur.

Przykład 3: kontakt z językiem a mowa

W ciągu kilku pierwszych lat życia wzbudzony jest proces rozwoju struktur mózgu odpowiedzialnych za język. Ośrodki Broki i Wernickego są aktywowane do nauki języka. Warunkiem koniecznym jest kontakt z językiem, czyli interakcja ze środowiskiem.

Brak kontaktu z mową prowadzi do zaburzenia skutkującego poważnym deficytem umiejętności werbalizowania swoich myśli oraz ogólnie używania mowy. Warunek konieczny (imperatyw), czyli kontakt z językiem w tzw. okienku wrażliwości, nie został spełniony, co skutkuje zaburzeniem rozwoju sieci odpowiedzialnych za umiejętności językowe.

Przykład 4: poziom tlenu w organizmie

Przykładem spoza okresu rozwojowego może być poziom tlenu lub dwutlenku węgla w organizmie. Warunkiem koniecznym jest graniczna, bezpieczna wartość zapisana w systemie biologicznym organizmu. Reakcja adaptacyjna zostaje wzbudzona natychmiast, gdy tylko biologiczne mechanizmy rozpoznają zaburzenie poziomu tlenu. Najłatwiej zauważalną reakcją jest przyspieszenie oddechu.

Podobne mechanizmy można zaobserwować na każdym poziomie fizycznego i psychicznego rozwoju organizmu. Mając wiedzę o warunkach koniecznych, na jakich opiera się proces zarządzania rozwojem organizmu, możemy zrozumieć i wyjaśnić większość zaburzeń, dysfunkcji czy chorób.

Teoria imperatywów rozwoju – spojrzenie przez pryzmat funkcji

W przypadku rozpoznawania imperatywów rozwoju psychiki ważną kwestią jest przeniesienie znacznej części procesu rozwoju mózgu i umysłu człowieka na okres postnatalny. Przyczyną był wzrost rozmiaru czaszki, wymuszający ewolucyjne wcześniactwo Homo sapiens. W związku z tym znacząco wzrosła rola imperatywów zarządzających rozwojem psychofizycznym.

W tej przestrzeni pojawia się teoria imperatywów rozwoju – proste narzędzie wyjaśniające znaczną część procesu kształtowania psychofizycznej konstrukcji człowieka.

Osiem imperatywów rozwoju

Za formowanie bezpiecznej psychiki odpowiada osiem imperatywów:

  1. bliskość,
  2. akceptacja,
  3. przynależność,
  4. eksploracja,
  5. samodzielność,
  6. radość,
  7. bycie potrzebnym,
  8. kontrola.

Wszystkie imperatywy są ściśle powiązane z ewolucyjną historią życia na Ziemi oraz historią naszego gatunku. Ich działanie można obserwować nie tylko u naszych dalekich krewnych, ale również u większości zwierząt. Jak teoria imperatywów ma się do klasycznych teorii potrzeb, opisuję w tekście Potrzeby rozwojowe dziecka – porównanie teorii.

Dlaczego trudno znaleźć badania o imperatywach?

Od kilku stuleci naukowcy starają się opisać psychikę człowieka, stosując podejście humanistyczne. Patrząc przez ten pryzmat, nie zwracamy uwagi na mechanizmy i funkcje. Umyka nam najważniejsza kwestia: w jaki sposób organizm komunikuje się ze środowiskiem, żeby wykształcić schematy pozwalające dostosować się do warunków tego środowiska.

Między innymi dlatego trudno jest znaleźć badania pokazujące działanie imperatywów rozwoju. Można odwoływać się do badań Spitza, Bowlby’ego, Harlowa czy de Waala. Jednak w mojej ocenie najlepszym źródłem wiedzy są badania antropologiczne.

Dlatego dużą pomocą są takie badania jak to przeprowadzone wśród przedstawicieli plemienia Mbendjele (Chaudhary, Salali i Swanepoel, „Developmental Psychology”, 2024). Mimo że badanie dotyczyło allorodzicielstwa, ukazane są w nim wszystkie imperatywy.

Szczęśliwe dzieciństwo – imperatywy u dzieci Mbendjele

Od urodzenia dzieci z plemienia Mbendjele dostają pełną akceptację ze strony starszych członków plemienia.

  • Jedną z dwóch reakcji na płacz dziecka jest tulenie, czyli spełnienie imperatywu bliskości.
  • Nikt nie krzyczy na dzieci. Od początku swojej obecności na naszym świecie dzieci są traktowane jako całkowicie autonomiczne jednostki, mające pełne prawo zarządzać sobą – imperatyw kontroli.
  • Samodzielność jest w pełni akceptowana przez opiekunów, ponieważ wierzą oni, że dziecko samo potrafi o siebie zadbać i że to ono wie, czego potrzebuje.
  • Imperatyw eksploracji jest wspierany przez wszystkich, dziecko może swobodnie poznawać otaczający je świat.
  • Zaufanie, jakim opiekunowie obdarzają dziecko, oraz relacje pozbawione przemocowego charakteru budują i rozwijają poczucie przynależności.
  • Dziecko może zaangażować się w każdą aktywność dorosłych czy starszych dzieci, dzięki czemu rozwija się w nim poczucie bycia potrzebnym. Już w wieku około 4 lat samo zaczyna wchodzić w rolę opiekuna młodszych.
  • Dzięki pełnemu zaopiekowaniu (dzieci płaczą nie dłużej niż 20–30 sekund), pozytywnej interakcji oraz możliwości swobodnej zabawy spełniony jest też imperatyw radości.

Możliwe, że właśnie taki poziom spełnienia imperatywów rozwoju prowadzi do fenomenu, który Jean Liedloff (opisując Indian Yequana z Wenezueli) nazwała ostatnimi szczęśliwymi ludźmi na Ziemi.

Jak działają imperatywy rozwoju?

Z perspektywy funkcjonalnej każdy imperatyw rozwoju jest oddzielnym modułem. Niemniej ich obszary często zachodzą na siebie, w wyniku czego zaburzenie spełnienia jednego imperatywu może uruchamiać również inny, powiązany z nim. Podobnie spełnienie jednego może wzbudzać spełnienie innego.

Używając konfiguracji imperatywów lub ich deficytów, można wyjaśnić większość stanów emocjonalnych ludzi.

Co daje spełnienie imperatywów

  • bliskość, akceptacja, przynależność, radość, bycie potrzebnym plus kontrola dają coś, co nazywamy miłością,
  • bliskość, akceptacja, przynależność plus kontrola dają poczucie zaopiekowania,
  • przynależność, bycie potrzebnym i akceptacja dają poczucie więzi ze stadem,
  • bliskość i akceptacja to fundament poczucia bezpieczeństwa,
  • samodzielność, kontrola i eksploracja są fundamentem sprawczości i kreatywności.

Do czego prowadzą deficyty imperatywów

  • zaburzenie spełnienia imperatywów kontroli oraz samodzielności prowadzi do ograniczenia poziomu sprawczości,
  • zaburzenie spełnienia imperatywów bliskości, akceptacji i kontroli prowadzi do niskiej samooceny,
  • zaburzenie spełnienia imperatywów bliskości, akceptacji, przynależności, radości, bycia potrzebnym i kontroli prowadzi do nadreaktywności systemu behawioralnego,
  • zaburzenie spełnienia imperatywów bliskości, akceptacji i przynależności jest źródłem braku zaufania.

Synergia imperatywów

Synergię między imperatywami rozwoju można opisać następująco: zaburzenie imperatywu bliskości przez niewystarczającą reakcję matki na sygnały płynące od dziecka zaburza równocześnie imperatyw kontroli oraz imperatyw akceptacji. W umyśle powstają koncepty:

  • jeśli opiekun nie reaguje na moje sygnały, to znaczy, że robię coś nie tak albo w środowisku jest coś groźnego (stan zagrożenia),
  • jeśli opiekun nie daje mi bliskości, to znaczy, że prawdopodobnie mnie nie akceptuje (stan zagrożenia).

Na bazie takich interpretacji w umyśle dziecka powstają negatywne obrazy siebie oraz środowiska. Obrazy te stają się w przyszłości osnową psychiki człowieka.

Tak samo można spojrzeć na przykład związany z imperatywem samodzielności czy eksploracji. One również wchodzą w synergię z innymi imperatywami, na przykład z kontrolą czy akceptacją.

Najczęstsze pytania o imperatywy

Co to znaczy imperatyw?

W biologii imperatyw to warunek niezbędny do uruchomienia lub spełnienia jakiejś funkcji organizmu. Gdy nie jest spełniony – ilościowo albo jakościowo – organizm uruchamia procesy adaptacyjne.

Ile jest imperatywów rozwoju?

Teoria imperatywów rozwoju wymienia osiem imperatywów odpowiadających za formowanie bezpiecznej psychiki: bliskość, akceptację, przynależność, eksplorację, samodzielność, radość, bycie potrzebnym i kontrolę.

Jaki jest przykład imperatywu biologicznego?

Na przykład kontakt z językiem w pierwszych latach życia. Jeśli dziecko nie ma kontaktu z mową w tzw. okienku wrażliwości, sieci odpowiedzialne za umiejętności językowe rozwijają się nieprawidłowo.

Podsumowanie

Imperatywy rozwoju to warunki, od których zależy, czy psychika dziecka ukształtuje się jako bezpieczna. Ich spełnienie albo deficyty pozwalają wyjaśnić większość stanów emocjonalnych człowieka.

W kolejnych artykułach opiszę działanie poszczególnych imperatywów wraz z propozycjami wyrównywania powstałych zaburzeń spełnienia.

Waldemar Lipiński
Metoda świadomej sprawczości

Zapisz się do newslettera
Otrzymuj  powiadomienia o nowych artykułach, ciekawostki, porady dla rodziców i wiele więcej.
[mailpoet_form id="2"]
poczta, mail
Zbuduj swoje szczęście 
z metodą świadomej sprawczości
Testy psychologiczne
Skorzystaj z przygotowanych przez
Fundację XXII bezpłatnych narzędzi,
by lepiej poznać siebie

Bezpłatne testy
Udostępnij ten artykuł:
Illustrations by Icons8