W skrócie
Spis treści
W biologii imperatyw to warunek, który jest niezbędny do uruchomienia lub spełnienia jakiejś funkcji organizmu. Zaburzenie ilościowego i jakościowego wypełnienia tego warunku prowadzi do wzbudzenia procesów adaptacyjnych.
Poniżej przedstawiam kilka przykładów sytuacji, w których imperatyw rozwoju zarządza procesem adaptacji mózgu.
W ciągu kilku pierwszych miesięcy życia dziecka rozwijają się struktury odpowiedzialne za tzw. małą i dużą motorykę. Do prawidłowego rozwoju tych struktur niezbędna jest oczekiwana przez organizm ilość swobodnych ruchów.
Tu warunkiem koniecznym (imperatywem) jest ilość i jakość swobody ruchu oraz dostępność obiektów, którymi można manipulować. Punktem odniesienia jest ilość swobodnej manipulacji ciałem, jaką miały młode naszych najdalszych przodków z rodzaju Homo.
Nasz model opieki nad dziećmi (spowijanie, wózki itd.) prowadzi do ograniczenia ilości ruchu, a tym samym sprawia, że imperatyw rozwoju zostaje zaburzony. Widać to na przykład w różnicy rozwoju motoryki u dzieci urodzonych w miesiącach letnich i zimowych.
W okresie płodowym, w trakcie rozwoju mózgu, następuje „przypisanie” płci mózgu. Dzieje się to już po wykształceniu się płci fizycznej. Imperatywem jest poziom hormonów i to na tej podstawie system przypisuje płeć mózgu, czyli specyficzny dla płci rozwój jego struktur.
W ciągu kilku pierwszych lat życia wzbudzony jest proces rozwoju struktur mózgu odpowiedzialnych za język. Ośrodki Broki i Wernickego są aktywowane do nauki języka. Warunkiem koniecznym jest kontakt z językiem, czyli interakcja ze środowiskiem.
Brak kontaktu z mową prowadzi do zaburzenia skutkującego poważnym deficytem umiejętności werbalizowania swoich myśli oraz ogólnie używania mowy. Warunek konieczny (imperatyw), czyli kontakt z językiem w tzw. okienku wrażliwości, nie został spełniony, co skutkuje zaburzeniem rozwoju sieci odpowiedzialnych za umiejętności językowe.
Przykładem spoza okresu rozwojowego może być poziom tlenu lub dwutlenku węgla w organizmie. Warunkiem koniecznym jest graniczna, bezpieczna wartość zapisana w systemie biologicznym organizmu. Reakcja adaptacyjna zostaje wzbudzona natychmiast, gdy tylko biologiczne mechanizmy rozpoznają zaburzenie poziomu tlenu. Najłatwiej zauważalną reakcją jest przyspieszenie oddechu.
Podobne mechanizmy można zaobserwować na każdym poziomie fizycznego i psychicznego rozwoju organizmu. Mając wiedzę o warunkach koniecznych, na jakich opiera się proces zarządzania rozwojem organizmu, możemy zrozumieć i wyjaśnić większość zaburzeń, dysfunkcji czy chorób.
W przypadku rozpoznawania imperatywów rozwoju psychiki ważną kwestią jest przeniesienie znacznej części procesu rozwoju mózgu i umysłu człowieka na okres postnatalny. Przyczyną był wzrost rozmiaru czaszki, wymuszający ewolucyjne wcześniactwo Homo sapiens. W związku z tym znacząco wzrosła rola imperatywów zarządzających rozwojem psychofizycznym.
W tej przestrzeni pojawia się teoria imperatywów rozwoju – proste narzędzie wyjaśniające znaczną część procesu kształtowania psychofizycznej konstrukcji człowieka.
Za formowanie bezpiecznej psychiki odpowiada osiem imperatywów:
Wszystkie imperatywy są ściśle powiązane z ewolucyjną historią życia na Ziemi oraz historią naszego gatunku. Ich działanie można obserwować nie tylko u naszych dalekich krewnych, ale również u większości zwierząt. Jak teoria imperatywów ma się do klasycznych teorii potrzeb, opisuję w tekście Potrzeby rozwojowe dziecka – porównanie teorii.
Od kilku stuleci naukowcy starają się opisać psychikę człowieka, stosując podejście humanistyczne. Patrząc przez ten pryzmat, nie zwracamy uwagi na mechanizmy i funkcje. Umyka nam najważniejsza kwestia: w jaki sposób organizm komunikuje się ze środowiskiem, żeby wykształcić schematy pozwalające dostosować się do warunków tego środowiska.
Między innymi dlatego trudno jest znaleźć badania pokazujące działanie imperatywów rozwoju. Można odwoływać się do badań Spitza, Bowlby’ego, Harlowa czy de Waala. Jednak w mojej ocenie najlepszym źródłem wiedzy są badania antropologiczne.
Dlatego dużą pomocą są takie badania jak to przeprowadzone wśród przedstawicieli plemienia Mbendjele (Chaudhary, Salali i Swanepoel, „Developmental Psychology”, 2024). Mimo że badanie dotyczyło allorodzicielstwa, ukazane są w nim wszystkie imperatywy.
Od urodzenia dzieci z plemienia Mbendjele dostają pełną akceptację ze strony starszych członków plemienia.
Możliwe, że właśnie taki poziom spełnienia imperatywów rozwoju prowadzi do fenomenu, który Jean Liedloff (opisując Indian Yequana z Wenezueli) nazwała ostatnimi szczęśliwymi ludźmi na Ziemi.
Z perspektywy funkcjonalnej każdy imperatyw rozwoju jest oddzielnym modułem. Niemniej ich obszary często zachodzą na siebie, w wyniku czego zaburzenie spełnienia jednego imperatywu może uruchamiać również inny, powiązany z nim. Podobnie spełnienie jednego może wzbudzać spełnienie innego.
Używając konfiguracji imperatywów lub ich deficytów, można wyjaśnić większość stanów emocjonalnych ludzi.
Synergię między imperatywami rozwoju można opisać następująco: zaburzenie imperatywu bliskości przez niewystarczającą reakcję matki na sygnały płynące od dziecka zaburza równocześnie imperatyw kontroli oraz imperatyw akceptacji. W umyśle powstają koncepty:
Na bazie takich interpretacji w umyśle dziecka powstają negatywne obrazy siebie oraz środowiska. Obrazy te stają się w przyszłości osnową psychiki człowieka.
Tak samo można spojrzeć na przykład związany z imperatywem samodzielności czy eksploracji. One również wchodzą w synergię z innymi imperatywami, na przykład z kontrolą czy akceptacją.
W biologii imperatyw to warunek niezbędny do uruchomienia lub spełnienia jakiejś funkcji organizmu. Gdy nie jest spełniony – ilościowo albo jakościowo – organizm uruchamia procesy adaptacyjne.
Teoria imperatywów rozwoju wymienia osiem imperatywów odpowiadających za formowanie bezpiecznej psychiki: bliskość, akceptację, przynależność, eksplorację, samodzielność, radość, bycie potrzebnym i kontrolę.
Na przykład kontakt z językiem w pierwszych latach życia. Jeśli dziecko nie ma kontaktu z mową w tzw. okienku wrażliwości, sieci odpowiedzialne za umiejętności językowe rozwijają się nieprawidłowo.
Imperatywy rozwoju to warunki, od których zależy, czy psychika dziecka ukształtuje się jako bezpieczna. Ich spełnienie albo deficyty pozwalają wyjaśnić większość stanów emocjonalnych człowieka.
W kolejnych artykułach opiszę działanie poszczególnych imperatywów wraz z propozycjami wyrównywania powstałych zaburzeń spełnienia.
Waldemar Lipiński
Metoda świadomej sprawczości
