fbpx
23 listopada 2023

Teoria imperatywów rozwoju – jak środowisko kształtuje psychikę

W biologii imperatyw to warunek, który jest niezbędny do uruchomienia lub spełnienia jakieś funkcji organizmu. Zaburzenie ilościowego i jakościowego wypełnienia tego warunku prowadzi do wzbudzenia procesów adaptacyjnych.  

Poniżej przedstawiam kilka przykładów kiedy imperatyw rozwoju zarządza procesem adaptacji mózgu.

przykład 1
W ciągu kilku pierwszych miesięcy życia dziecka rozwijają się struktury odpowiedzialne za tzw. małą i dużą motorykę. Do prawidłowego rozwoju tych struktur niezbędna jest oczekiwana przez organizm ilość swobodnych ruchów. Tu warunkiem koniecznym (imperatywem) jest ilość i jakość swobody ruchu oraz dostępność obiektów którymi można manipulować. Odniesieniem jest ilość swobodnej manipulacji ciałem jaki miały młode naszych najdalszych przodków w linii homo.
Nasz model zaopiekowania dziećmi (spowijanie, wózki, itd.) prowadzi do ograniczenia ilości ruchu a tym samym sprawia że imperatyw rozwoju zostaje zaburzony. Widać to na przykład w różnicy rozwoju motoryki u dzieci urodzonych w miesiącach letnich i zimowych.

Przykład 2
W okresie płodowym, w trakcie rozwoju mózgu następuję „przypisanie” płci mózgu. I następuje to już po wykształceniu się płci fizycznej. Imperatywem jest poziom hormonów i to na tej podstawie system przypisuje płeć mózgu, czyli specyficzny dla płci rozwój jego struktur.

Przykład 3
W ciągu kilku pierwszych lat życia wzbudzony jest proces rozwoju struktur mózgu odpowiedzianych za język. Pole Brocki, ośrodek Wernickiego są aktywowane do nauki języka. Warunkiem koniecznym jest kontakt z językiem, czyli interakcja ze środowiskiem. Brak kontaktu z mową prowadzi do zaburzenia skutkującego poważnym deficytem umiejętności werbalizacji swoich myśli oraz ogólnie używania mowy. Warunek konieczny (imperatyw), czyli kontakt z językiem w tzw. okienku wrażliwości nie został spełniony, skutkując zaburzeniem rozwoju sieci odpowiedzialnych za umiejętności językowe.      

Przykładem spoza okresu rozwojowego może być poziom tlenu lub dwutlenku węgla w organizmie.
Warunkiem koniecznym jest graniczna, bezpieczna wartość zapisana w systemie biologicznym organizmu. Reakcja adaptacyjna zostaje wzbudzona natychmiast jak tylko biologiczne mechanizmy rozpoznają zaburzenie poziomu tlenu. Najłatwiej zauważalną reakcją jest przyspieszenie oddechu.

Podobne mechanizmy można zaobserwować na każdym poziomie fizycznego i psychicznego rozwoju organizmu. Mając wiedzę o warunkach koniecznych na jakich opiera się proces zarządzania rozwojem organizmu możemy zrozumieć i wyjaśnić większość zaburzeń, dysfunkcji czy chorób.

Spojrzenie przez pryzmat funkcji

W przypadku rozpoznawania imperatywów rozwoju psychiki ważną kwestią jest przeniesienie znacznej części procesu rozwoju mózgu i umysłu człowieka na okres postnatalny. Przyczyną był wzrost rozmiaru czaszki wymuszający ewolucyjne wcześniactwo homo sapiens. W związku z tym znacząco wzrosła rola imperatywów zarządzających psychofizycznym rozwojem.  

W tej przestrzeni pojawia się Teoria imperatywów rozwoju. Proste narzędzie wyjaśniające znaczną część procesu kształtowania psychofizycznej konstrukcji człowieka. Osiem imperatywów odpowiadających za formowanie bezpiecznej psychiki; bliskość, akceptacja, przynależność, eksploracja, samodzielność, radość, bycie potrzebnym, kontrola.
 
Wszystkie imperatywy są ściśle powiązane z ewolucyjną historią życia na Ziemi oraz historią naszego gatunku. Ich działanie można je obserwować nie tylko u naszych dalekich krewnych, ale również u większości zwierząt.

Kilka ostatnich stuleci naukowcy starają się opisać psychikę człowieka stosują podejście humanistyczne. Patrząc przez ten pryzmat nie zwracamy uwagi na mechanizmy i funkcje. Najważniejszą kwestię mówiącą o tym w jaki sposób organizm komunikuje się ze środowiskiem w celu wykształcenia schematów pozwalających na dostosowanie się do warunków tego środowiska.

Między innymi dlatego trudno jest znaleźć badania pokazujące działanie imperatywów rozwoju. Można odwoływać się do badań Spitza, Bowlby’ego, Harlow’a czy de Waal. Jednak w mojej ocenie najlepszym źródłem wiedzy są badania z antropologii. Dlatego też w dużą pomocą są takie badania jak to przeprowadzone wśród przedstawicieli plemienia Mbendjele. Mimo, iż badanie dotyczyło allorodzicielstwa to są w nim ukazane wszystkie imperatywy.

Szczęśliwe dzieciństwo

Od urodzenia dzieci z plemienia Mbendjele dostają pełną akceptację ze strony starszych członków plemienia. Jedną z dwóch reakcji na płacz dziecka jest tulenie, czyli spełnienie imperatywy bliskości. Nikt nie krzyczy na dzieci. Od początku swojej obecności na naszym świecie dzieci są traktowane jako całkowicie autonomiczne jednostki mające pełne prawo zarządzać sobą – imperatyw kontroli.
Samodzielność jest w pełni akceptowana przez opiekunów, ponieważ wierzą, że dziecko samo potrafi zadbać o siebie oraz że to ono wie czego potrzebuje. Imperatyw eksploracji jest wspierany przez wszystkich, dziecko może swobodnie poznawać otaczający je świat.
Zaufanie jakim obdarzane jest dziecko przez opiekunów oraz pozbawione przemocowego charakteru relacje budują i rozwijają poczucie przynależności.
Dziecko może zaangażować się w każdą aktywność dorosłych czy starszych dzieci dzięki czemu rozwija się w nim poczucie bycia potrzebnym. I już w wieku około 4 lat samo zaczyna wchodzić w rolę opiekuna młodszych.
Dzięki pełnemu zaopiekowaniu (dzieci płaczą nie dłużej niż 20 - 30 sekund), pozytywnej interakcji oraz możliwości swobodnej zabawy, spełniony jest też imperatyw radości.
Możliwe, że właśnie taki poziom spełnienia imperatywów rozwoju prowadzi do fenomenu, który Jean Liedloff nazwała ostatnimi szczęśliwymi ludźmi na Ziemi.

Jak działają imperatywy

Z perspektywy funkcjonalnej każdy imperatyw rozwoju jest oddzielnym modułem. Tym niemniej ich obszary często zachodzą na siebie w wyniku czego zaburzenie spełnienia jednego imperatywu może uruchamiać również inny powiązany z nim. Jak również spełnienie jednego może wzbudzać spełnienie innego.

Używając konfiguracji imperatywów lub ich deficytów można wyjaśnić większość stanów emocjonalnych ludzi.
Połączenie spełnienia imperatywów (bliskość, akceptacja, przynależność, radość, bycie potrzebnym plus kontrola) daje coś co nazywamy miłością
Połączenie spełnienia imperatywów (bliskość, akceptacja, przynależność plus kontrola) daje poczucie zaopiekowania
Połączenie spełnienia imperatywów (przynależność, bycie potrzebnym i akceptacja) daje poczucie więzi ze stadem
Połączenie spełnienia imperatywów (bliskość i akceptacja) to fundament poczucia bezpieczeństwa
Połączenie spełnienia imperatywów (samodzielność, kontrola i eksploracja) jest fundamentem sprawczości i kreatywności

Zaburzenie spełnienia imperatywów (kontroli oraz samodzielności) prowadzi do ograniczenia poziomu sprawczości
Zaburzenie spełnienia imperatywów (bliskość, akceptacja, kontrola) prowadzi do niskiej samooceny
Zaburzenie spełnienia imperatywów (bliskość, akceptacja, przynależność, radość, bycie potrzebnym, kontrola) prowadzi do nadreaktywności systemu behawioralnego
Zaburzenie spełnienia imperatywów (bliskość, akceptacja, przynależność) jest źródłem braku zaufania

Synergia

Synergia pomiędzy imperatywami rozwoju można opisać w sposób następujący;
zaburzenie imperatywu bliskość przez niewystarczającą reakcję matki na sygnały płynące od dziecka zaburza równocześnie imperatyw kontroli oraz imperatyw akceptacji.
W umyśle powstają koncepty;
jeśli opiekun nie reaguje na moje sygnały to znaczy, że robię coś nie tak albo jest coś groźnego w środowisku (stan zagrożenia)
jeśli opiekun nie daje mi bliskości to znaczy, że prawdopodobnie nie akceptuje mnie. (stan zagrożenia)

Na bazie takich interpretacji, w umyśle dziecka powstają negatywne obrazy siebie oraz środowiska. Obrazy te stają się w przyszłości osnową psychiki człowieka.

Tak samo można spojrzeć na przykład związany z imperatywem samodzielności czy eksploracji
one również wchodzą w synergię z innymi imperatywami. Na przykład z kontroli czy akceptacji.  

W kolejnych artykułach opiszę działanie poszczególnych imperatywów wraz z propozycjami wyrównywania powstałych zaburzeń spełnienia.

Metoda świadomej sprawczości
Waldemar Lipiński

Zapisz się do newslettera
Otrzymuj  powiadomienia o nowych artykułach, ciekawostki, porady dla rodziców i wiele więcej.

Zapisując się akceptujesz naszą Politykę Prywatności.

poczta, mail
Zbuduj swoje szczęście 
z metodą świadomej sprawczości
Sprawdź swój styl przywiązania
Darmowy kwestionariusz
Udostępnij ten artykuł:
© 2024 Fundacja XXII
Designed by GravityOwl
Illustrations by Icons8