W skrócie
- Najprostsza definicja: człowiek o wysokiej samoocenie jest wewnątrzsterowny, a człowiek o niskiej samoocenie – zewnątrzsterowny.
- Poziom samooceny możesz sprawdzić skalą samooceny Rosenberga, dostępną bezpłatnie na stronie Fundacji XXII.
- Niska samoocena przejawia się m.in. w nadmiernym dopasowywaniu się, ciągłym przepraszaniu, perfekcjonizmie i trudności z mówieniem „nie”.
- Samoocena powstaje przede wszystkim w pierwszych latach dzieciństwa, w relacji z najbliższym otoczeniem.
- Jej bazą jest spełnienie imperatywów akceptacji, przynależności, samodzielności, eksploracji, bycia potrzebnym oraz kontroli.
Spis treści
- Czym jest samoocena? Wewnątrzsterowność i zewnątrzsterowność
- Jak rozpoznać niską samoocenę? 14 pytań
- Skąd się bierze niska samoocena?
- Najczęstsze pytania o samoocenę
- Podsumowanie
Jest kilka narzędzi, dzięki którym możemy określić poziom naszej samooceny. Jedno z nich – skala samooceny Rosenberga – jest dostępne na stronie Fundacji XXII. W literaturze i w internecie można znaleźć sporo informacji o tym, jakie niebezpieczeństwa niesie ze sobą niska samoocena, i równie dużo porad, jak ją rozwijać.
Czym jest samoocena? Wewnątrzsterowność i zewnątrzsterowność
Gdybyśmy chcieli kilkoma prostymi słowami opisać człowieka z niską lub wysoką samooceną, moglibyśmy przyjąć następujące definicje:
- człowiek o wysokiej samoocenie jest wewnątrzsterowny,
- człowiek o niskiej samoocenie jest zewnątrzsterowny.
Na podstawie tych prostych definicji każdy z nas może, przy odrobinie refleksji, określić, w jakich sferach życia i relacji społecznych jest wewnątrzsterowny, a w jakich – zewnątrzsterowny.
Jak rozpoznać niską samoocenę? 14 pytań
Pomocne może być przygotowanie odpowiedzi na poniższe pytania. Przy każdym pytaniu opisuję, jaki mechanizm stoi za danym zachowaniem.
Bliskość, akceptacja i dopasowanie
- Jak łatwo przywiązujesz się do osoby, która poświęca ci uwagę (ufasz jej)? U podłoża leży deficyt bliskości i akceptacji. Podświadomość bardzo szybko wchodzi w fazę zbliżenia, kiedy pojawia się cień szansy na wypełnienie deficytu akceptacji. Można powiedzieć, że to nie tyle ktoś może nami manipulować, ile sama nasza podświadomość może manipulować naszym postrzeganiem świata, żeby utrzymać kontakt z wybranym obiektem.
- Jak łatwo przejmujesz zachowania i przekonania partnera – starasz się być taki jak on lub ona? To m.in. efekt tzw. miłości warunkowej. W jej wyniku w dzieciństwie powstaje strategia: „jeśli będę taki jak on/ona, to będzie mnie lubić”. Ważną rolę grają tu też programy ewolucyjne. Bardzo często psychika takiej osoby jest jak wahadło, które odchyla się między autonomią a dążeniem do uzyskania akceptacji.
- Jak szybko przyjmujesz na siebie zadania, które nie są twoimi obowiązkami? Deficyt akceptacji sprawia, że w podświadomości jest stale włączony program zasługiwania na akceptację. To on budzi w ludziach nadgorliwość w pomaganiu innym. W umyśle jest zapisany skrypt: „będziesz wartościowy, jeśli będziesz potrzebny”. Jednocześnie działa program wartościowania równości, który wzbudza poczucie niesprawiedliwości, a tym samym tworzy potencjał konfliktu.
- Jak często podporządkowujesz się oczekiwaniom innych? „Podążanie za liderem” oraz maksymalna identyfikacja z grupą są zapisane jako gwarancja bycia zaakceptowanym. Człowiek z tą cechą stale żyje w wewnętrznym konflikcie: deficyt akceptacji i przynależności pcha go w stronę poddania się oczekiwaniom innych, a autonomia wzbudza reakcje protestacyjne. W efekcie czuje się skrzywdzony i zarazem winny.
- Jak często starasz się dopasować do innych? Konformizm to cecha naszego gatunku, jednak chorobliwy konformizm jest cechą osób o niskiej samoocenie. W ich psychice jest zakodowane dążenie do poczucia przynależności i akceptacji bez względu na koszty. W grupie starają się zachowywać jak dominujące osoby i tracą przy tym własną tożsamość. Dzięki spełnianiu imperatywu przynależności zyskują poczucie bezpieczeństwa, ale jednocześnie zaburzają autonomię, co również prowadzi do toksycznych relacji.
Ocena, krytyka i komplementy
- Jak często starasz się zaimponować innym? Jest kilka strategii podnoszenia poczucia własnej wartości. Jedną z nich jest szukanie sposobu, by zaimponować innym. Ta strategia jest dość destrukcyjna, ponieważ zawsze może się znaleźć ktoś, kto będzie miał czegoś więcej niż my: więcej mięśni, zgrabniejsze nogi, droższe auto… W efekcie tworzy ona tylko pozorną poprawę samooceny. Chwilowe pozytywne bodźce przeradzają się we frustrację, a ta może pogarszać samoocenę.
- Jak bardzo wierzysz w każdą negatywną informację o sobie? System behawioralny ma skrypt „jestem niewystarczający”, a to znaczy, że negatywna ocena jest prawdą. Niska samoocena tworzy również nadwrażliwość na potencjalną krytykę. Traktowanie każdej informacji zwrotnej jak potencjalnego ataku wynika z wytworzonej nadwrażliwości systemu – w dzieciństwie trzeba było być czujnym, żeby sprostać oczekiwaniom rodzica. W psychice takiej osoby powstaje dysonans: z jednej strony jest niewystarczająca, a z drugiej broni się przed krytyką. Włączają się reakcje protestacyjne, co zwykle prowadzi do konfliktu.
- Jak często umniejszasz usłyszane komplementy? „Nic nie jestem warta/wart” – to przewodnie hasło zapisane w systemie behawioralnym osoby o niskiej samoocenie. A skoro tak, to komplementy nie mogą być prawdziwe. Podświadomość automatycznie wywołuje reakcje negujące usłyszane komplementy, tworząc na zewnątrz obraz fałszywej skromności.
- Jak często podkreślasz swoje wady? Strategia zapisana w umyśle dziecka polega na dostosowaniu się do ocen otrzymywanych od rodziców. Umysł „wierzy”, że jest nic niewart, ale działa w nim również strategia negacji: „jeśli będę mówił o sobie źle, to może usłyszę coś dobrego”. Brak zaprzeczenia ze strony słuchacza pogłębia negatywną samoocenę.
- Jak często unikasz podejmowania decyzji? Prokrastynacja jest zachowaniem związanym z lękiem przed oceną. Im niższy poziom samooceny, tym częściej występują zachowania unikające. Dziecko, które obawia się reakcji rodzica, stara się zostawiać wszystkie decyzje w jego gestii. Ta strategia może powodować wiele negatywnych zdarzeń w związku oraz w życiu zawodowym – partner może negatywnie reagować na taką strategię obronną.
Wina, przepraszanie i perfekcjonizm
- Czy jesteś nadmiernie wyrozumiały i usprawiedliwiasz błędy innych? Nadmierna wyrozumiałość to kolejny element strategii zasługiwania na akceptację oraz schematu przejmowania winy, które powstały w dzieciństwie. Umysł dziecka nie może obwiniać rodzica, ponieważ ewolucyjnie był on jedynym gwarantem przeżycia. Stąd powstaje schemat usprawiedliwiania innych i przejmowania winy na siebie. W dorosłości taka strategia prowadzi do toksycznych relacji w związku. Może też być źródłem nieumiejętności stawiania tzw. granic.
- Jak często przepraszasz? Poczucie nieadekwatności, braku prawa do błędów oraz poczucie winy, często mylone z odpowiedzialnością – to cechy psychiki osoby, której samoocena była w dzieciństwie deprecjonowana. Słowo „przepraszam” może się pojawiać w jej wypowiedziach co drugie zdanie. W dzieciństwie mogła słyszeć komentarze o swojej bezwartościowości, uciążliwości czy bezsensie swojego istnienia. „Przepraszam” jest tarczą, która ma ją chronić przed kolejnym atakiem.
- Jak często czujesz się winny, kiedy mówisz „nie”? Osoby, które w dzieciństwie doświadczyły odrzucenia i deprywacji akceptacji, mają wbudowany lęk przed odmawianiem. W ich umysłach zapisany jest schemat łączący odmowę z odrzuceniem. Bardzo często kończy się to dla nich różnego rodzaju problemami. Kobiety, u których odmawianie łączy się z zagrożeniem odrzuceniem, często wchodzą w toksyczne relacje.
- Jak często starasz się być doskonały? Bycie doskonałym to kolejna strategia obronna ludzi o niskiej samoocenie. Z zewnątrz mogą wydawać się ludźmi sukcesu, a w środku szaleje w nich lęk przed oceną. Doskonałość dawała dziecku cień szansy na akceptację ze strony rodzica. To często najlepsi uczniowie w klasie, a w dorosłości – najaktywniejsi pracownicy, menedżerowie sukcesu czy doskonałe matki. Niewolnicy niskiej samooceny.
Skąd się bierze niska samoocena?
Z perspektywy metody świadomej sprawczości ważne jest zrozumienie, jak powstaje niska samoocena. A powstaje ona przede wszystkim w pierwszych latach dzieciństwa.
Patrząc na małe dzieci, których umysły są jeszcze wolne od klasycznego warunkowania wzorcami społecznymi, można zauważyć, że nie istnieje w nich gradacja na lepszy czy gorszy, ładniejszy czy brzydszy, mądrzejszy czy głupszy, mniej lub bardziej wartościowy.
Samoocena jako uwarunkowanie społeczne
Jeśli ktoś ma wątpliwości, warto porównać dietę rdzennych mieszkańców Australii lub Amazonii z normami żywieniowymi współczesnych Europejczyków. Aborygeńskie dzieci z wielką radością chrupią larwy, na widok których u większości z nas pojawi się odruch wymiotny. Czyżby urodziły się z innymi genami odpowiedzialnymi za preferencje żywieniowe? Oczywiście, że nie. Preferencje żywieniowe są takim samym uwarunkowaniem społecznym jak wstyd, sposób postrzegania świata, moda czy właśnie samoocena.
Samoocena każdego człowieka powstaje w procesie interakcji z jego najbliższym otoczeniem. Jej bazą jest spełnienie imperatywów akceptacji, przynależności, samodzielności, eksploracji, bycia potrzebnym oraz kontroli.
Najczęstsze pytania o samoocenę
Jak sprawdzić poziom swojej samooceny?
Można skorzystać z narzędzi takich jak skala samooceny Rosenberga, dostępna na stronie Fundacji XXII. Pomocne jest też odpowiedzenie sobie na pytania o to, w jakich sferach życia jesteśmy wewnątrzsterowni, a w jakich zewnątrzsterowni.
Po czym poznać niską samoocenę?
Po zachowaniach takich jak nadmierne dopasowywanie się do innych, podporządkowywanie się ich oczekiwaniom, umniejszanie komplementów, częste przepraszanie, poczucie winy przy mówieniu „nie”, unikanie decyzji czy dążenie do doskonałości.
Jak poprawić samoocenę?
Trzeba wypełnić powstałe w dzieciństwie deficyty imperatywów akceptacji, przynależności, samodzielności, eksploracji, bycia potrzebnym oraz kontroli. Rodzice mogą sprawdzać, czy te imperatywy są realizowane w relacji z ich dziećmi.
Podsumowanie
Jeśli chcecie poprawić swoją samoocenę, trzeba wypełnić powstałe w dzieciństwie deficyty wymienionych imperatywów. Praktyczne wskazówki znajdziecie w tekście Rozwijanie samooceny.
A jeśli jesteście rodzicami, zapiszcie sobie te imperatywy i w relacji z dziećmi sprawdzajcie, czy są realizowane. Po pewnym czasie Wasza podświadomość zmieni narrację i będziecie dbać o samoocenę swoją i swoich dzieci.
Metoda świadomej sprawczości
Waldemar Lipiński