Powszechne przekonanie mówi, że tyle jest teorii rozwoju dziecka ilu jest dorosłych. Wchodząc w etap rodzicielstwa bardzo często czujemy się zagubieni co czyni nas podatnymi na manipulację. Dlatego też każdemu rodzicowi i każdemu kto pracuje z małymi dziećmi przyda się wiedza o teoriach rozwoju dziecka oraz społecznych efektach oparcia o te teorie. W tym artykule chciałbym przedstawić Wam zarys głównych teorii próbujących opisać co i w jaki sposób wpływa na rozwój dziecka. Jak również uczulić Was na niespójność podejścia opieranego wyłącznie na jednej z tych teorii.
Przedstawionych w tabeli dziesięciu teoretyków to tylko część z grona tych, którzy starali się wnieść głębsze zrozumienie procesu jakim jest kształtowanie umysłu i psychiki człowieka. Analizując ich podejście warto brać pod uwagę okres w jakim tworzyli oraz ich przeżycia mające wpływ na głoszone teorie.
Podchodząc do tematu bardzo skrótowo można ich wszystkich porównać do ślepców z chińskiej bajki próbujących opisać słonia. Każdy ze ślepców miał dostęp, koncentrował się i badał mały kawałek całości. Na tej bazie starał się stworzyć obraz badanego obiektu.
Problem z jakim zderza się nauka jest w tym, że człowiek jest istotą holistyczną. Dziecko dojrzewając rozwija swój potencjał na bardzo wielu płaszczyznach. Wszystkie te płaszczyzny są ze sobą powiązane i mają wzajemnie na siebie znaczący wpływ.
Jako społeczeństwo gubimy się w realizacji zadania stworzenia warunków niezbędnych do tego, aby dziecko mogło wytworzyć bezpieczną psychikę oraz wykorzystać cały potencjał z jakim przychodzi na nasz świat.
Właściwie każdy, kto obecnie zajmuje się psychologią, psychoterapią, psychiatrią, edukacją czy nawet medycyną, powinien zgodzić się z twierdzeniem Freuda. Każde silne doświadczenie z dzieciństwa lub wielokrotnie powtarzające się doświadczenia kształtują psychikę przyszłego dorosłego.
Prawdopodobnie Freud nie wiedział wiele na temat neurobiologii oraz procesów rozwoju połączeń neuronalnych w mózgu dziecka. Nie wiedział, że dziecko przychodzi na świat z systemem behawioralnym nastawionym na adaptację do warunków w jakich przyszło mu żyć. Jak również implementację wszelkich zaobserwowanych zachowań. Nie miał pojęcia o wielu innych aspektach rozwoju dziecka. Tym niemniej zauważył ważną prawidłowość w tym procesie. Prawidłowość mówiącą, że wczesne doświadczenia kształtują osobowość człowieka. I to jest wiedza, którą powinien mieć głęboko zakodowaną każdy rodzic.
W teorii imperatywów rozwoju są trzy które bardzo dobrze korelują z prawidłowościami zaobserwowanymi przez Montressori. Tymi imperatywami jest samodzielność, eksploracja oraz bycie potrzebnym. One determinują i motywują dzieci do poznawania świata oraz uczenia się nowych umiejętności. Montessori nic nie wiedziała o neuronach lustrzanych ani o rozwoju małej i dużej motoryki. Zauważyła, że dzieci bardzo chętnie angażują się we współpracę (imperatyw bycia potrzebnym). Zauważyła też, że dzieci lubią poznawać świat poprzez ich zmysły.
Nie wiedziała, że każda czynność jaką potrafimy wykonać jest bardzo skomplikowaną siecią połączeń neuronalnych. A do tego, aby te połączenia powstały oraz umocniły się potrzebne jest samodzielne powtarzanie tych samych czynności. Dzięki temu dziecko dochodzi do perfekcji w operowaniu mniejszymi i większymi przedmiotami oraz rozwija pewność siebie.
Zapewne niewiele osób zdaje sobie sprawę z tego, że Gessell urodził się w okresie, kiedy prawa dziecka dopiero zaczynały być podnoszone przez działaczy społecznych. Zaledwie sześć lat przed jego urodzinami sąd w NY nadał dziecku prawa równe zwierzętom. Gessell w swojej pracy badał etapy rozwoju dziecka. Jest nazywany pierwszym psychologiem szkolnym. Efekty jego pracy są widoczne do dziś. Sprawdzając czy dziecko w określonym okresie swojego życia wykonuje pewne czynności korzystamy z jego osiągnięć. Stworzona przez niego teoria dojrzewania rozwoju dziecka wpłynęła na tworzącą się edukację oraz systemy opieki.
Gessell uważał, że rodzice powinni być świadomi standardowych etapów rozwoju dziecka. Niektóre z przekonań Arnolda Gessella są dość spójne z teorią dezintegracji pozytywnej Kazimierza Dąbrowskiego.
Pierwszy naukowiec badający dzieci przy zastosowaniu metod naukowych. Jego celem było zbadanie tego jak dzieci uczą się. Piaget twierdził, że dziecko rozpoczyna życie ze skromnym zestawem podstawowych, pierwotnych schematów sensorycznych i motorycznych. Wśród nich wymieniał takie jak patrzenie, smakowanie, dotykanie, słyszenie i sięganie. Z biegiem procesu rozwoju dzieci rozwijają również schematy umysłowe. Takie jak kategoryzacja czy porównywanie obiektów.
Zgodnie z teoria Piageta inteligencja człowieka wynika z jego adaptacji do otaczającego go środowiska. I choć głównie zajmował się rozwojem człowieka od urodzenia do dorosłości to jego teoria znacząco wpłynęła również na kulturę organizacji biznesowych.
Cztery etapy rozwoju określone przez Piageta; sensoryczny (0-2 lata), przedoperacyjny (2 -6 lat), operacji konkretnych (6 – 12 lat), operacji formalnych (12-18 lat), pokrywają się z etapami rozwoju obserwowanymi przez przedstawicieli innych dziedzin.
Okres aktywności Wygotskiego przypadł na trudny czas porewolucyjnej Rosji. W pewnym sensie można by powiedzieć, że zainicjował on spór natura czy kultura. Wygotski uważał, że zarówno natura jak i kultura mają znaczący wpływ na rozwój intelektualny oraz społeczny dzieci. Był przekonany o tym, że dzieci powinny mieć stworzone warunki do jak najszerszych interakcji społecznych. Myślę, że każdy kto dziś nawołuje do jak najszybszej socjalizacji dzieci, w jakimś stopniu podąża za ideami Wygotskiego. W tej koncepcji warto uwzględnić warunki w jakich kształtował się nasz gatunek na przestrzeni ewolucji. Dzieci miały nieograniczony dostęp do interakcji społecznych, ale nigdy nie były to grupy jednowiekowe.
Erickson podobnie jak Freud czy Piaget zauważał istnienie etapów rozwoju psychiki dziecka. Jednak w jego koncepcji kluczem do prawidłowego rozwoju było przejście kolejnych kryzysów rozwojowych. Możliwe, że od jego koncepcji wzięły się popularne na całym świecie przekonania o kryzysie dwulatka, trzylatka czy kryzys wieku średniego. W sumie Erikson wyróżnił osiem etapów rozwoju. Z których każdy wiązał z przejściem rozwojowego kryzysu. Patrząc na stadia rozwoju, bieguny oraz cnoty można przedstawić sobie pochodzenie oraz przekonania autora teorii. Przykładowo, w średnim dzieciństwie pozytywnym biegunem jest pracowitość, co dobrze koreluje ze społecznymi przekonaniami ludzi wychowanych na etosie pracy.
Z jednym można zgodzić się z Eriksonem; zdrowie – to pomyślnie przebiegający proces psychospołecznego rozwoju człowieka. Żeby ten proces przebiegał pomyślnie nie potrzebne są kryzysy a spełnienie imperatywów rozwoju, które zarządzają psychofizycznym rozwojem.
Myślę, że z dużą dozą prawdy można powiedzieć, że teorie Skinnera są najczarniejszą kartą historii psychologii rozwoju. Promowane przez niego instrumentalne i przedmiotowe podejście do dziecka jeszcze długo będzie powodowało błędne zachowania rodziców i opiekunów. Faktem jest, że umysł dziecka jest przystosowany do implementacji każdego doświadczonego lub zaobserwowanego, efektywnego wzorca zachowania. To jednak nie znaczy, że zdrową i bezpieczną psychikę dziecka można tworzyć poprzez system kar i nagród.
Jeśli szukać kogoś kto skupiał się na potrzebach dziecka to Bowlby będzie właśnie tym człowiekiem. Jego teoria więzi, mocno krytykowana przez oponentów, jest najbardziej zbliżona do opisania rozwojowych potrzeb dziecka. Bardzo dobrze opisuje też warunki jakie są potrzebne, żeby psychika dziecka rozwijała się prawidłowo. Myślę, źródła powstania teorii więzi możemy znaleźć w emocjonalnej historii dzieciństwa Bowlby’ego.
Teoria więzi Bowlby’ego jest najbliższa teorii imperatywów rozwoju. On również uważał, że kluczem do rozwoju bezpiecznej psychiki jest stworzenie matce i jej dziecku komfortowych warunków bytowych.
W jednej ze swoich prac napisał znamienne słowa;
niemowlę i małe dziecko powinny doświadczać ciepłej, intymnej i ciągłej relacji z matką, w której oboje znajdują radość i satysfakcję. Nieuczynienie tego może mieć znaczące i nieodwracalne skutki dla zdrowia psychicznego dziecka.
W pewnym sensie teorie Bandury są blisko spokrewnione z tezami głoszonymi przez Wygotskiego. On również uważał, że kultura kształtuje intelektualny oraz społeczny rozwój dziecka. Bandura nie zgadzał się z podejściem Skinnera. Aczkolwiek teorię modelowanie społecznego można intepretować podobnie do koncepcji behawiorystów.
Jeden z elementów teorii Bandury zdaje się być próbą zdjęcia rodziców oraz społeczeństwa odpowiedzialności za psychofizyczny dziecka. Tym elementem jest twierdzenie, że zachowanie dziecka kształtuje jego środowisko. Dość pokrętna idea, dzięki której można usprawiedliwić wiele zachowań dorosłych.
Pozytywnym aspektem teorii Bandury jest wyraźnie określona odpowiedzialność dorosłych za przekazane wzorce zachowań.
Ostatnim z tej dziesiątki jest uhonorowany wieloma nagrodami działacz społeczny. Psychiatra dziecięcy oraz badacz moralności. Popularność oraz poważanie zdobył angażując się we wsparcie dla czarnoskórych dzieci zderzających się ze społecznym ostracyzmem przedstawicieli białych mieszkańców Nowego Orleanu (mn. Ruby Bridges). Na podstawie tych wydarzeń powstała seria artykułów a następnie książek „Dzieci kryzysu, studium odwagi i lęku”.
Coles uważał, że dorośli mogą oczekiwać od dzieci moralnych zachowań tylko wtedy, kiedy sami wykazują się takimi zachowaniami.
Ta teza jest niezwykle zgodna z wynikami jednego z badań prowadzonych na społeczności Agty.
Podsumowaniem tego badania jest poniższy tekst;
„jedynym czynnikiem silnie powiązanym z poziomem współpracy dzieci wśród Agty był średni poziom współpracy dorosłych na obozie, przy czym wyższy poziom współpracy dorosłych przewidywał zwiększoną współpracę dzieci”
Dziecko przychodzi na świat wyposażone w system pozwalający na maksymalnie szybką i skuteczną implementację wszystkich wzorców społecznych w kulturze w jakiej żyją jego rodzice. System behawioralny dziecka posiada również oprogramowanie, którego celem jest określenie poziomu zagrożenia środowiska. Częścią tego ewolucyjnego oprogramowania są oczekiwania adekwatnego zaopiekowania. Sprawdzenie poziomu adekwatności opiera się o warunki konieczne, czyli imperatywy rozwoju. Na tej bazie system zarządza procesem adaptacji oraz rozwoju. Spełnianie imperatywów prowadzi do powstania bezpiecznej i otwartej psychiki. Brak spełnienia imperatywów prowadzi do psychiki lękowej. Podstawą rozwoju człowieka jest bezpieczna i stabilna psychika.
Waldemar Lipiński
Rodzicielstwo Przyjazne dziecku
