Dokąd byśmy z dziećmi nie poszli to tam zawsze pojawiają się sytuacje w których według naszych norm dzieci powinny przepraszać. Zwykle dzieje się tak, że w ferworze zabawy jedno dziecko naruszy dobrostan/komfort drugiego dziecka. Zabierze zabawkę, popchnie, rzuci piaskiem, itd. itp.
W takich przypadkach większość rodziców prawie natychmiast zmusza dziecko będące sprawcą do przeprosin.
przeproś braciszka, siostrę, chłopca, dziewczynkę, itd.
Czasem dziecko naruszy jakoś dobrostan dorosłego i wtedy również musi przepraszać.
„Przepraszam” to magiczne słowo mające magiczne znaczenie dla nas dorosłych, ale nie posiadające równie magicznego znaczenia dla umysłu dziecka.
Spróbujmy odpowiedzieć sobie na dwa pytania:
Czy powinniśmy zmuszać dzieci do przeprosin?
Czy można zrobić coś w zamian za magiczne słowo „przepraszam”?
Z perspektywy świadomej sprawczości akt przeprosin powinien być świadomym zwróceniem się do skrzywdzonej osoby z przekazem określającym, że jest nam przykro z powodu przyniesionego uszczerbku na dobrostanie tej osoby.
I tu mamy pierwszą wyraźną wątpliwość.
Umysły małych dzieci, do czasu rozwoju teorii umysłu (wiek 4-5lat), nie są w stanie wytworzyć takiej figury mentalnej. Prawdę mówiąc nawet wielu dorosłych ma problemy z tym zadaniem.
Dzieci żyją w świecie tzw. „szczęśliwego przestępcy” a w tym świecie to co jest dobre dla mnie jest dobre dla całego świata.
Druga wątpliwość
implementacja wzorców zachowania (socjalizacja). Umysł dziecka uczy się zachowań poprzez podpatrywanie i doświadczanie.
Rodzice czy opiekunowie bezrefleksyjnie i automatycznie odbierają dzieciom różne rzeczy, nie pytając o zdanie czy przepraszając. Bezwiednie stosujemy różne formy przemocy. Nawet przewijanie na siłę jest przykładem wymuszenia dla umysłu dziecka.
Tak więc wielu rodziców koduje w dzieciach zachowania dominujące (przemocowe) nie mając o tym świadomości. I nie obwiniam tu nikogo. Wzorzec przemocy kroczy przez pokolenia zmieniając tylko swój kształt lub charakter.
Trzecia wątpliwość
programy ewolucyjne zarządzające zachowaniami dziecka z pierwotnego poziomu.
Jest kilka ciekawych badań pokazujących działanie takich programów.
Małe dzieci bez podpowiedzi starają się pomagać innym. Również bez zewnętrznych impulsów skłaniają się ku tym co zachowują się bezpiecznie – lubią dobrych. A równocześnie będą skłaniać się ku „przestępcom” jeśli są z ich stada.
Właśnie takim pierwotnym programem jest „ja też”. Kiedy nasz system behawioralny zauważa coś interesującego będącego w posiadaniu kogoś innego to pojawia się bodziec „chcę to mieć”.
Małe dziecko nie potrafi wyhamować tego programu. Podchodzi i bierze. Zaatakowane walczy. A w systemie behawioralnym dziecka nie istnieje opcja bieżącej refleksji.
Podobnie działa program własności – pełny automat. Jeszcze innym programem ewolucyjnym jest program równościowy, to on „każe” nam zazdrościć komuś.
Jeśli połączycie program równościowy ze szczęśliwym przestępcą to zobaczycie, że w perspektywie umysłu dziecka równość działa tylko w jedną stronę 😉
Czwarta wątpliwość to nasza interpretacja
to chyba jedno z tych miejsce, które przynosi dzieciom najwięcej szkód. Zwykle nie zdajemy sobie sprawy z działania predykcji oraz tego jak nasza podświadomość kreuje reakcje na sytuacje środowiskowe. Brakuje nam czasu na analizę, poszukanie rozwiązania czy nawiązanie z dzieckiem dialogu pozwalającemu wesprzeć dziecko w procesie uczenia się bezpiecznych relacji.
Rodzicielski wstyd, lęk przed oceną, poczucie nieadekwatności, nadwrażliwość, wzorzec dominacji, wszechwiedza, błędnie określona odpowiedzialność czy brak czasu, prowadzą do wymuszania na dzieciach aktu przeprosin. Tak jakby sam akt wypowiedzenia przez dziecko słowa przepraszam dokonywał jakiegoś metafizycznego przewartościowania wydarzenia. Jeśli coś takiego dzieje się to tylko w naszych uwarunkowanych umysłach.
Czego potrzebują dzieci w sytuacji, kiedy popełniają błędy relacyjne?
najbardziej potrzebują akceptacji swojego rodzica. Potrzebują upewnienia, że są ok.
Potrzebują informacji, że rodzic akceptuje je nawet jeśli nie akceptuje jakiegoś zachowania.
Dziecko potrzebuje przedstawienia możliwych opcjonalnych wariantów zajścia opisanych w taki sposób, aby niewerbalny umysł mógł objąć i zrozumieć przedstawiane opcje.
Czasem dziecko potrzebuje odegrać scenkę odwracającą role w wydarzeniu. Umysł uczy się przez doświadczanie więc czasem potrzebne jest doświadczenie na sobie zachowania powodowanego przez podświadomość.
Co nie mniej ważne dziecko potrzebuje czasu. Oczekiwanie, że system zaskoczy po pierwszym wyjaśnieniu jest nieracjonalne. Umysł najpierw zapisuje wiedzę a dopiero po wielu powtórzeniach powstaje umiejętność (nawykowe zachowanie).
Co dzieje się, kiedy używamy przymusu „przepraszam”
Umysł dziecka bezbłędnie rozpoznaje prawdę i fałsz. W związku z czym rozpoznaje, że nie jest „przepraszane” szczerze. Umysł dziecka koduje schemat, w którym słowo „przepraszam” jest fałszywe.
Równocześnie kodowany jest inny model operacyjny ucieczka w przepraszam. Nie muszę głębiej zastanawiać się nad tym czym uraziłem kogoś. Powiem kilka razy przepraszam i będzie po sprawie.
To jednak nie wszystko, fałszywość „przepraszam” działa też w drugą stronę. Umysł osoby przepraszanej ma również zakodowaną informację o fałszywości przepraszania. I kiedy ktoś stara się pokajać przed nami to nasza podświadomość rozpoznaje takie zachowanie jako manipulację.
Myślę, że większość z nas zna to uczucie nieadekwatności przy wysłuchiwaniu przeprosin.
Podsumowanie
Umysły dzieci posiadają ewolucyjnie zakodowane rozwiązania stosowane w celu przeproszenia, podziękowania, wsparcia. Przytulenie, uśmiech, całus, głaskanie, wycofanie, płacz.
Warto pamiętać, że umysł dziecka przez znaczną część dzieciństwa jest niewerbalny. Dla umysłu dziecka ważniejsze są bodźce pozawerbalne. A przy okazji rozpoznaje ich spójność z wyjątkową dokładnością.
Warto uwzględnić tę wiedzę w procesie relacji z dziećmi. Dzięki temu nie będę miały tak skomplikowanych psychik jak my.
Waldemar Lipiński
metoda świadomej sprawczości
